Ιωάννης Μιχαηλίδης Συνέντευξη

Σήμερα έχουμε τη χαρά να φιλοξενούμε έναν άνθρωπο που κατάφερε να ενώσει δύο
κόσμους, εκ πρώτης όψεως διαφορετικούς, αλλά βαθιά συνδεδεμένους: την επιστήμη
και την τέχνη. Ο Ιωάννης Μιχαηλίδης,υπηρέτησε για χρόνια την ιατρική ως
παθολογοανατόμος, προσεγγίζοντας με ακρίβεια και ευαισθησία το ανθρώπινο σώμα.
Παράλληλα, όμως, η μεγάλη του αγάπη υπήρξε πάντοτε η ζωγραφική, μέσα από την
οποία εκφράζει όσα δύσκολα μπορούν να αποδοθούν με λόγια.
Με ιδιαίτερη έμπνευση στράφηκε στο αριστουργηματικό διήγημα του Αλέξανδρου
Παπαδιαμάντη «Στο Χριστό στο Κάστρο», δίνοντας εικαστική μορφή στις εικόνες, τα
συναισθήματα και την πνευματικότητα που αναβλύζουν από το έργο. Οι πίνακές του δεν
συνοδεύουν απλώς το κείμενο· συνομιλούν μαζί του, προσκαλώντας τον αναγνώστη να
το προσεγγίσει με μια νέα, βαθιά ανθρώπινη ματιά.
Ας τον καλωσορίσουμε, λοιπόν, για να μας μιλήσει για αυτή τη δημιουργική διαδρομή,
για τη σχέση του με τον Παπαδιαμάντη και για το πώς η τέχνη μπορεί να φωτίσει
διαχρονικά έργα της ελληνικής λογοτεχνίας.

1 Από την παθολογοανατομία στη ζωγραφική υπάρχει μεγάλη απόσταση. Πώς επηρέασε η επιστημονική σας ματιά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζετε την τέχνη και την εικονογράφηση του Παπαδιαμάντη;

Η Παθολογοανατομία είναι ιατρική ειδικότητα η οποία έχει χρώμα. Εκτός απο την απλή χρώση της αιματοξιλίνης ηωσίνης, χρησιμοποιούνται και άλλες ειδικές χρώσεις ιστών για διαγνωστικούς σκοπούς. Κατα την μικροσκόπιση τομές ιστών, τυχαία,
μπορεί να πάρουν διάφορα σχήματα, πράγματα, πρόσωπα, ζώα, λουλούδια κλπ. Η απόσταση επομένως μεταξύ της Παθολογοανατομίας και της ζωγραφικής να μήν είναι τελικά μεγαλή. Εκείνο το οποίο ενώνει την Παθολογοανατομία με την ζωγραφική είναι η Ανατομία. Ανατομία υπάρχει και στην ζωγραφική. Χωρίς την μελέτη της Ανατομίας (οστεολογία, μυολογία) ένας ζωγράφος δέν μπορεί σωστά να αποδώσει το ανθρώπινο σώμα . Ανατόμος ήταν ο μεγάλος ζωγράφος Λεονάρντο ντα Βίντσι. Αν ο Ντα Βίντσι είχε μικροσκόπιο θα ήταν ένας πάρα πολύ καλός Παθολογοανατόμος. Πέρα όμως απο την ανατομία άλλος παράγοντας που ενώνει τις δύο οντότητες είναι η Παρατήρηση. Η λεπτομερής μικροσκοπική παρατήρηση του κυττάρου στην Παθολογοανατομία και με υπόβαθρο την γνώση της ιατρικής επιστήμης, θα βάλει την διάγνωση της φθοράς, της ασθένειας, της νεοπλασίας, της ζωής και του Θανάτου. Η λεπτομερής παρατήρηση στην ζωγραφική θα δημιουργήσει το αριστούργημα. Ενα τοπίο που θα δημιουργεί χαρά, ευχάριστα συναισθήματα. Ενα ποτραίτο που θα βγάλει όλον τον ψυχισμό και τον χαρακτήρα του εικονιζομένου.
Αυτή η ενασχόλησή μου με την λεπτομερή μικροσκοπική παρατήρηση με έκανε, πιστεύω να εντοπίσω, να μικροσκοπίσω και τελικά να εκφράσω τους χαρακτήρες των ηρώων του διηγήματος του Παπαδιαμάντη όσο το δυνατόν καλύτερα. Ορμώμενος
πάντοτε με Αγάπη.
2 Τι ήταν αυτό που σας συγκίνησε ιδιαίτερα στο έργο «Στο Χριστό στο Κάστρο» και σας οδήγησε να το αποδώσετε ζωγραφικά; Ποια σκηνή σάς δυσκόλεψε περισσότερο να μεταφέρετε στον καμβά;
Το διήγημα του Παπαδιαμάντη στο Χριστό στο κάστρο είναι ένα αριστούργημα. Ενώ φαίνεται να είναι ένα θρησκευτικό διήγημα με μιά ομάδα πιστών, με επικεφαλής τον Παπά Φραγκούλη να ξεκινά, για να λειτουργήσει την εκκλησία της γεννήσεως του Χριστού, στο παλιό κάστρο, παραμονές Χριστουγέννων και στον απεγκλωβισμό των δύο Υλοτόμων απο τα χιόνια, η ομάδα αυτή περιπλέκεται σε περιπέτειες. Φουρτούνες, τρικυμίες και τραμουντάνες σε μιά άγρια, απειλητική θάλασσα με ένα καραβάκι καρυδότσουφλο. Δύσβατα φαράγγυα, χιόνια και χιονιάς, αναπάντεχα ναυάγια. Ενα διήγημα με καθαρή περιπέτεια, αναπάντεχα συμβάτα, αγωνία και απειλές για
την ζωή των ταξιδιωτών. Φόβος και τρόμος. Περιπέτεια θα έλεγα στο επίπεδο Ιντιάνα τζόουνς, James Bond, και Ομήρου Οδύσσειας.
Ολα αυτά με έκαναν να θέλω να ζωγραφίσω, να ζωντανέψω αυτήν την περιπέτεια και απο την άλλη, στα παρασκήνια, να αποδώσω την θρησκευτική κατάνυξη και μυσταγωγία. Δεν θα έλεγα ότι είχα ιδιαίτερη δυσκολία να αποδώσω αυτή την περιπέτεια διήγημα
ζωγραφικά. Απόλαυσα όλες τις εικόνες . Ιδιαίτερα όμως απόλαυσα τις εικόνες του καραβιού μέσα στην άγρια θάλασσα με τα απειλητικά θεώρατα κύμματα. Την αγωνία των ανθρώπων πιστών να σκαρφαλώνουν απότομα βράχια, να βουλιάζουν στο παχύ
χιόνι. Τρόμος και φόβος απο τους απειλητικούς κρεμμούς και τα φαράγγυα. Πρόκληση ακόμα ήταν για μένα να αποδώσω το φώς στα πρόσωμα, στα σώματα στην εκκλησία, προερχόμενο απο ένα κερί, μέχρι την μεγάλη φωτιά. Ναι να αποδώσω το φώς απο ένα κερί μέχρι την τεράστια φωτιά στο προάυλιο της εκκλησίας και συχρόνως να δώσω τη αίσθηση της ζέστης, της θαλπωρής, τόσο στα πρόσωπα, στα σώματα αλλά και της ψυχής των ανθρώπων.
Αυτό το φώς μικρό ή μεγάλο στα πρόσωπα είναι η εκδήλωση της ευλάβειας στο Θεό, είναι φώς που βγαίνει απο την ψυχή αλλά και φώς ελπίδας και σωτηρίας.

3 Ο Παπαδιαμάντης ζωγραφίζει με τις λέξεις εικόνες γεμάτες φως, φύση και ανθρώπινα συναισθήματα. Πώς μεταφράσατε αυτή τη λογοτεχνική ατμόσφαιρα σε χρώματα και μορφές;

Πράγματι ο Παπαδιαμάντης με τις λέξεις του ζωγραφίζει. Στο παπαδόσπιτο το αναμένο τζάκι φωτίζει με τρεμάμενο φώς τις μορφές και συχρόνως τις ζεσταίνει. Χρώματα κίτρινα, ώχρα, πορτοκαλιά και άσπρα. Ολόασπρα τα τραπεζομάντηλα της νοικοκυράς Παπαδιάς. Εναστρος ουρανός, ένα βαθύ μπλέ ο ουρανός με έντονα ηλεκτρισμένα κίτρινα όπως του Βανγκόκ, αστέρια και φεγγάρι να αντιφεγγίζονται στο ήρεμο μπλέ της θάλασσας. Τα πρώτα άσπρα κύμματα που γίνονται στην συνέχεια απειλητικά, θεόρατα, γκρίζα
μέχρι μολυβιά. Ενας ουρανός να στροβιλίζεται απο μπλέ και γκριζόμαυρα σύννεφα και δίκτυα. Αναιμικά τα πρόσωμα, χαραγμένα απο μαύρες και καφέ πινελιές απο τον φόβο, τρόμο και πανικό. Ορθάνοικτα λαμπερά μάτια. Μαβιά,μενεξελιά ανοίγματα του γκρίζου μαύρου ουρανού, παιχνιδίσματα του φεγγαριού με τα σύννεφα και στο βάθος, το ψηλόκορφο χιονισμένο βουνό του Αθω.
Μετά άσπρο, γαλάζιο, σαν ήρεμη θάλασσα και ουρανό, το χιόνι. Πρασινινοκίτρινα τα πρόσωπα απο τους φανούς που παλεύουν με το ασθενικό τους φως το σκοτάδι. Μορφές με ώχρα σαν φαντάσματα να μάχονται στα φαράγγυα και κρεμμούς.
Πράσινα λαμπερά τα λέπια του φανταστικού δράκου ερπετού, κόκκινα, καφεκόκκινα τα κατσικοκοπάδια.
Ανοιχτόχρωμα κίτρινα, ώχρα, ζεστό πορτοκαλί το φώς των κεριών, η ζέστη απο την κόκκινη, πορτοκαλιά, κίτρινη, τεράστια φωτιά στο προαύλιο της εκκλησιάς. Η φωτιά της ελπίδας. Απο την άλλη η μικρή φωτιά. Κόκκινες ανταύγες, ζεστές σπίθες που
αποκοιμίζουν τους κουρασμένους πιστούς μετα απο την Χριστουγεννιάτικη λειτουργία και όλη αυτή την περιπέτεια.
Υστερα ναί, η γαλάζια, γαλαζοπράσινη θάλασσα, ήρεμη και ευγενική με τον γκριζογάλανο, μα κρύο ουρανό, ήσυχα νερά στην επιστροφή στην πολίχνη. Το λευκό χρώμα των φτωχικών νησιώτικων σπιτιών της πολίχνης της Σκιάθου, αλλα κυρίως το λευκό αναμάρτητο και αγνό της Ψυχής του Παπαδιαμάντη και των πιστών. Τα πρόσωπα όπως ο Παπαδιαμάντης τα ζωγραφίζει με τις λέξεις μου θυμίζουν τις αδρές, σκληρά χαραγμένες, προσωπογραφίες και αυτοπροσωπίες του Βανγκόκ. Ακόμα πρόσωπα με τα ιμπρεσσιονιστικά χρώματα του Σεζάν και φορές με τα μελαγχολικά, αρρωστημένα χρώματα του Εντβαρτ Μουνκ.

4 Ποιο μήνυμα θα θέλατε να πάρει ο αναγνώστης ή ο θεατής, βλέποντας τις εικόνες σας παράλληλα με το κείμενο του Παπαδιαμάντη;

Μηνύματα πολλά.
Καταρχάς ο Ανθρωπος που υποφέρει και βασανίζεται απο την σκληρή ζωή, ασθένειες και φτώχια. Απο το αναπόφευκτο της φθοράς των γηρατειών και του θανάτου. Ο άνθρωπος είναι το μόνο όν στην γή που ξέρει ότι θα πεθάνει. Αυτός ο φόβος του Θανάτου τον κάνει να βρεί παρηγοριά κάτω απο τη σκέπη του Θεού. Η θρησευτικότητα, η Πίστη, η Ορθοδοξία είναι ο Παπαδιαμάντης. Αυτή η θρησκευτικότητα και η Ορθοδοξία είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τη παράδοση, την Ελληνική παράδοση. Οι γιορτές μας, οι μεγάλες γιορτές μας, τα Χριστούγεννα, η ελπίδα της σωτηρίας της ψυχής, το Πάσχα της λύπης,των παθών, της χαρμολύπης και τελικά της Ανάστασης και της καταπάτησης του Θανάτου.
Αυτά είναι τα πιστεύω, καλύτερα αυτή είναι η φιλοσοφία του Παπαδιαμάντη, η Θρησκευτικότητα, η Πίστη στην Ορθοδοξία, η Ελληνική Παράδοση και φυσικά η αγάπη για την φύση.
Ολα αυτά φαίνονται στις εικόνες που έχω κάνει . Ομορφη ήρεμη, άγρια και απειλητική φύση. Αγρια Θάλασσα. Ευλάβεια, θρησκευτικότητα,προσευχή, δόξα τω Θεω. Ορθόδοξη λειτουργία Χριστουγεννιάτικη, παροδοσιακός εορτασμός για την
χαρμόσυνη αυτή γιορτή της ελπίδας και σωτηρίας του κόσμου απο την γέννηση του Χριστου. 

5 Αν είχατε την ευκαιρία να συνομιλήσετε με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, τι θα θέλατε να του πείτε για αυτή τη ζωγραφική σας προσέγγιση στο έργο του;
Θα του ζητούσα Συγνώμη.
Θα του ζητούσα να με συγχωρέσει που τόλμησα να κάμω τέτοιο πράγμα. Τέτοια πράξη, τέτοιο πόνημα πάνω στο διήγημά του.
Πιστέυω ότι ο Παπαδιαμάντης όταν έγραφε το διήγημα αυτό να είχε άλλες εικόνες στο μυαλό του, ίσως περισσότερο να το έβλεπε με βυζαντινή νοοτροπία και ατμόσφαιρα. Εξάλλου είναι γραμμένο απο αναμνήσεις απο τα παιδικά του χρόνια. Αναμνήσεις απο την εποχή του, την ζωή του απο μικρός στην εκκλησία. Αλλες εποχές, άλλα χρόνια. Οταν εικονογραφούσα το διήγημά του δεν στάθηκα να αποδώσω την εποχή εκείνη του Παπαδιαμάντη με αυστηρή λεπτομέρεια, όπως, πως ήταν ντυμένοι οι άνθρωποι της Σκιάθου, με τοπικές φορεσιές , αυστηρά πρόσωπα, συμπεριφορές και πράξεις με κοινωνικές προκαταλήψεις και πιστεύω της εποχής.
Το είδα με μιά σύγχρονη πινελιά, με φιγούρες ντυμένες απλά, χαλαρές, με περισσότερη έμφαση στους χαρακτήρες, στην έκφρασή τους, στις κινήσεις τους χωρίς να ξεφεύγω απο την νησιώτικη ατμόσφαιρα. .
Ο Παπαδιαμάντης έγραψε το διήγημα αυτό και το έδωσε σε μάς για διάβασμα, απόλαυση, θαυμασμό, μυσταγωγία, συγκίνηση αλλά και για εμπνευση και πρόσκληση, πρόκληση για νέα ματιά και πράγματα. Πιστεύω ότι ο Παπαδιαμάντης θα με συγχωρέσει γιατί είναι μεγάλη ψυχή που ζεί και εμπνέει ακόμα και σήμερα.
Σε ευχαριστώ απο βάθος καρδιάς Κυριε Αλέξανδρε.