Το ποίημα που διαβάσαμε λάθος

Η «Ιθάκη» του Καβάφη δεν είναι ακριβώς αυτό που μάθαμε να πιστεύουμε

Υπάρχουν κάποια ποιήματα που τα γνωρίζουμε πριν καν τα ξαναδιαβάσουμε. Ξέρουμε περίπου τι «σημαίνουν», θυμόμαστε μια φράση τους, έχουμε ακούσει κάποτε μια απαγγελία και, χωρίς να το καταλάβουμε, έχουμε δημιουργήσει μέσα μας μια έτοιμη ερμηνεία.

Η «Ιθάκη» του Κ. Π. Καβάφη είναι ίσως ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα.

Τη μάθαμε ως το ποίημα που μας λέει να αγαπάμε το ταξίδι και όχι τον προορισμό. Να μη βιαζόμαστε να φτάσουμε. Να κρατάμε τις εμπειρίες. Να βλέπουμε τη ζωή ως διαδρομή.

Όλα αυτά υπάρχουν.

Αλλά ίσως δεν είναι όλη η «Ιθάκη».

Και ίσως, αν τη διαβάσουμε σήμερα χωρίς όσα έχουμε ήδη ακούσει γι' αυτήν, να ανακαλύψουμε ένα ποίημα πολύ πιο παράξενο, πιο αισθησιακό και τελικά πιο ανθρώπινο.

Η Ιθάκη δεν είναι το πρόβλημα. Εμείς είμαστε

Στο ποίημα ο Καβάφης δεν λέει στον ταξιδιώτη να ξεχάσει τον προορισμό του. Το αντίθετο. Η Ιθάκη είναι αυτή που τον βάζει στον δρόμο.

Χωρίς την Ιθάκη, δεν θα υπήρχε ταξίδι.

Αυτό είναι μια μικρή αλλά σημαντική διαφορά.

Συχνά παρουσιάζουμε το ποίημα σαν να λέει: «Μη σε νοιάζει ο στόχος. Απόλαυσε τη διαδρομή».

Ο Καβάφης όμως δεν ακυρώνει τον στόχο. Του δίνει έναν άλλο ρόλο. Η Ιθάκη είναι η αφορμή. Είναι αυτό που μας κάνει να ξεκινήσουμε, ενώ όσα θα αποκτήσουμε στη διαδρομή μπορεί τελικά να αξίζουν περισσότερο από εκείνη.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά του ποιήματος.

Δεν είναι μόνο ένα ποίημα για τη σοφία

Αν έχουμε κρατήσει από την «Ιθάκη» μόνο τις λέξεις «εμπειρία», «γνώση» και «ταξίδι», έχουμε αφήσει έξω ένα σημαντικό κομμάτι της.

Ο Καβάφης γεμίζει τη διαδρομή με αισθήσεις.

Μιλά για λιμένες, αγορές, αρώματα, πόλεις, εμπορεύματα, ηδονές. Δεν περιγράφει έναν άνθρωπο που ταξιδεύει μόνο για να γίνει σοφότερος. Περιγράφει έναν άνθρωπο που ζει.

Και αυτό είναι κάτι που η πολύ «καθαρή» και διδακτική ανάγνωση της «Ιθάκης» συχνά αποσιωπά.

Το ταξίδι δεν είναι μόνο μάθημα.

Είναι και απόλαυση.

Δεν είναι μόνο αυτοβελτίωση.

Είναι και περιέργεια.

Δεν είναι μόνο ένας δρόμος προς την ωριμότητα.

Είναι όλα όσα συμβαίνουν όσο είμαστε ακόμα καθ' οδόν.

Και οι Λαιστρυγόνες;

Υπάρχει και κάτι άλλο που έχουμε ίσως διαβάσει υπερβολικά απλοποιημένα.

Ο Καβάφης λέει να μη φοβόμαστε τους Λαιστρυγόνες, τους Κύκλωπες και τον θυμωμένο Ποσειδώνα, εφόσον η σκέψη μας παραμένει υψηλή και μέσα μας υπάρχει η κατάλληλη συγκίνηση.

Συνήθως το ακούμε σαν ένα αισιόδοξο μήνυμα: «Οι φόβοι μας υπάρχουν μόνο αν τους επιτρέψουμε να μας νικήσουν».

Όμως ο Καβάφης κάνει κάτι πιο ενδιαφέρον.

Δεν εξαφανίζει τα τέρατα.

Τα μεταφέρει μέσα μας.

Το αν θα συναντήσουμε τον Κύκλωπα ή τον Λαιστρυγόνα εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από το τι κουβαλάμε εμείς στον δρόμο.

Ίσως λοιπόν η «Ιθάκη» να μην είναι τόσο ένα ποίημα για το πώς θα πετύχουμε τον στόχο μας, όσο ένα ποίημα για το τι άνθρωποι γινόμαστε καθώς τον κυνηγάμε.

Το πιο σκληρό σημείο βρίσκεται στο τέλος

Και εδώ είναι ίσως το σημείο που η «Ιθάκη» γίνεται λιγότερο εύκολη απ' όσο τη θυμόμαστε.

Ο Καβάφης μας προειδοποιεί να μη βιαστούμε να φτάσουμε. Μας λέει, ουσιαστικά, να αφήσουμε το ταξίδι να κρατήσει.

Και όταν τελικά φτάσουμε;

Η Ιθάκη μπορεί να είναι φτωχική.

Μπορεί να είναι μικρότερη από ό,τι περιμέναμε.

Μπορεί να μην έχει τίποτα από το μεγαλείο που της είχαμε αποδώσει όσο βρισκόμασταν μακριά.

Και όμως, δεν μας εξαπάτησε.

Γιατί μας έδωσε το ταξίδι.

Αυτό είναι πολύ πιο σύνθετο από ένα απλό «σημασία έχει η διαδρομή».

Ο Καβάφης δεν υπόσχεται ότι στο τέλος θα βρούμε αυτό που ονειρευτήκαμε. Δεν μας λέει ότι κάθε προσπάθεια θα ανταμειφθεί. Δεν μας εγγυάται έναν θριαμβευτικό προορισμό.

Μας λέει κάτι πιο δύσκολο:

Μπορεί να φτάσεις εκεί που ήθελες και να ανακαλύψεις ότι αυτό που έψαχνες δεν ήταν τελικά εκεί. Κι όμως, όσα έζησες μέχρι να φτάσεις δεν χάθηκαν.

Ίσως λοιπόν δεν διαβάσαμε λάθος την «Ιθάκη»

Ίσως τη διαβάσαμε… πολύ βολικά.

Την κάναμε σύνθημα. Τη βάλαμε πάνω σε εικόνες με θάλασσες και ηλιοβασιλέματα. Τη χρησιμοποιήσαμε για να θυμίσουμε στον εαυτό μας ότι πρέπει να απολαμβάνουμε τη διαδρομή.

Και κάπως έτσι ξεχάσαμε τον άνθρωπο που ταξιδεύει.

Έναν άνθρωπο που φοβάται, επιθυμεί, περιμένει, γνωρίζει, απολαμβάνει, μεγαλώνει και κάποια στιγμή φτάνει.

Και τότε κοιτάζει την Ιθάκη.

Ίσως μικρότερη απ' όσο περίμενε.

Αλλά πίσω του έχει έναν ολόκληρο κόσμο που δεν θα είχε γνωρίσει ποτέ αν δεν είχε ξεκινήσει.

Γι' αυτό η «Ιθάκη» δεν είναι απλώς ένα ποίημα για το ταξίδι.

Είναι ένα ποίημα για την απόσταση ανάμεσα σε αυτό που νομίζαμε ότι θέλαμε και σε αυτό που τελικά μας έκανε ο δρόμος μέχρι να το αποκτήσουμε.

Και ίσως αυτή να είναι η πραγματική της δύναμη.

Γιατί κάποια ποιήματα δεν χρειάζονται άλλη μία ερμηνεία.

Χρειάζονται απλώς να τα διαβάσουμε ξανά, αυτή τη φορά χωρίς να ξέρουμε από πριν τι «πρέπει» να σημαίνουν.