Ο Μικρός Πρίγκιπας δεν είναι τόσο παιδικό βιβλίο όσο νομίζουμε

Και ίσως το πιο παράξενο πράγμα στην ιστορία του να είναι ότι γράφτηκε σε μια εποχή που ο κόσμος είχε ξεχάσει πώς είναι να είσαι παιδί.

Υπάρχουν βιβλία που τα διαβάζεις ως παιδί και τα θυμάσαι ως ενήλικας. Και υπάρχουν βιβλία που νομίζεις ότι θυμάσαι, μέχρι να τα ξαναδιαβάσεις και να καταλάβεις ότι, στην πραγματικότητα, δεν τα είχες καταλάβει ποτέ.

Ο «Μικρός Πρίγκιπας» ανήκει μάλλον στη δεύτερη κατηγορία.

Τον γνωρίζουμε ως ένα από τα πιο αγαπημένα παιδικά βιβλία: ένας μικρός ξανθός πρίγκιπας, ένας πιλότος στην έρημο, ένας αλεπού, ένα τριαντάφυλλο, μερικοί παράξενοι πλανήτες και μερικές φράσεις που έχουν γίνει σχεδόν αποφθέγματα.

Όμως υπάρχει μια λεπτομέρεια που συχνά περνά απαρατήρητη.

Ο Antoine de Saint-Exupéry δεν αφιέρωσε το βιβλίο σε ένα παιδί. Το αφιέρωσε σε έναν ενήλικα.

Ο Léon Werth ήταν συγγραφέας και στενός φίλος του Saint-Exupéry, μεγαλύτερός του κατά 22 χρόνια. Βρισκόταν στη Γαλλία την περίοδο του πολέμου, σε μια εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση. Η ίδια η αφιέρωση του βιβλίου εξηγεί ότι ο συγγραφέας αισθάνεται την ανάγκη να ζητήσει «συγγνώμη» από τα παιδιά επειδή αφιερώνει ένα παιδικό βιβλίο σε έναν μεγάλο άνθρωπο. Και ύστερα κάνει κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: διορθώνει την αφιέρωση και την απευθύνει στο παιδί που κάποτε υπήρξε αυτός ο ενήλικας.

Και κάπου εκεί βρίσκεται ίσως το κλειδί για ολόκληρο το βιβλίο.

Ο «Μικρός Πρίγκιπας» δεν μιλά τόσο για τα παιδιά όσο για το τι συμβαίνει όταν μεγαλώνουμε. 

Το βιβλίο γράφτηκε μέσα στον πόλεμο

Ο Saint-Exupéry άρχισε να γράφει τον «Μικρό Πρίγκιπα» το 1942, ενώ βρισκόταν εξόριστος στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Ευρώπη βρισκόταν μέσα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και η Γαλλία υπό γερμανική κατοχή. Το βιβλίο γράφτηκε κυρίως στη Νέα Υόρκη και η πρώτη έκδοσή του κυκλοφόρησε εκεί το 1943. Η γαλλική έκδοση στη Γαλλία ήρθε αργότερα, το 1946, αφού ο ίδιος ο συγγραφέας είχε ήδη πεθάνει. Αυτό αλλάζει κάπως τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να διαβάσουμε την ιστορία.

Γιατί ένας συγγραφέας, ο οποίος ήταν και αεροπόρος και ζούσε μέσα στην αναστάτωση του πολέμου, επιλέγει να γράψει για ένα παιδί που ταξιδεύει από πλανήτη σε πλανήτη και συναντά ενήλικες που συμπεριφέρονται παράλογα;

Ίσως επειδή ο πραγματικός αντίπαλος του Μικρού Πρίγκιπα δεν είναι κανένας δράκος.

Είναι ο κόσμος των ενηλίκων.

Ο βασιλιάς θέλει να εξουσιάζει. Ο επιχειρηματίας θέλει να κατέχει. Ο γεωγράφος καταγράφει τον κόσμο χωρίς να τον γνωρίζει πραγματικά. Ο φανοκόρος συνεχίζει μηχανικά να κάνει αυτό που του έχουν πει.

Όλοι είναι απασχολημένοι. Κανείς σχεδόν δεν αναρωτιέται γιατί.

Και αυτό είναι ίσως το πιο ενήλικο πράγμα στο βιβλίο.

Γιατί οι μεγάλοι στο βιβλίο φαίνονται τόσο παράλογοι;

Ο Saint-Exupéry παρουσιάζει τους μεγάλους σαν ανθρώπους που έχουν χάσει την ικανότητα να βλέπουν το ουσιαστικό.

Δεν έχουν απαραίτητα γίνει κακοί.

Έχουν γίνει υπερβολικά πρακτικοί.

Μετρούν. Υπολογίζουν. Καταγράφουν. Κατέχουν. Δουλεύουν. Οργανώνουν. Συζητούν για αριθμούς.

Και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά, ξεχνούν να κοιτάξουν τον κόσμο. Αυτό είναι και το σημείο όπου ο «Μικρός Πρίγκιπας» παύει να είναι απλώς ένα παραμύθι για παιδιά και γίνεται ένα βιβλίο για την ενηλικίωση.

Γιατί ένα παιδί μπορεί να γελάσει με έναν άνθρωπο που μετράει τα αστέρια.

Ένας ενήλικας, όμως, μπορεί να αναγνωρίσει τον εαυτό του.

Και τότε εμφανίζεται η αλεπού

Η πιο γνωστή σχέση του βιβλίου δεν είναι ίσως αυτή του Μικρού Πρίγκιπα με το τριαντάφυλλο, αλλά αυτή με την αλεπού.

Και η αλεπού τού μαθαίνει κάτι που δεν μπορεί να μετρηθεί.

Ότι μια σχέση δημιουργείται με χρόνο, παρουσία και φροντίδα.

Δεν αγαπάμε κάτι επειδή είναι αντικειμενικά μοναδικό.

Γίνεται μοναδικό επειδή έχουμε επενδύσει σε αυτό.

Εδώ βρίσκεται και μια από τις πιο ώριμες ιδέες του βιβλίου: το τριαντάφυλλο του Μικρού Πρίγκιπα δεν είναι το μοναδικό τριαντάφυλλο στον κόσμο. Υπάρχουν χιλιάδες άλλα.

Κι όμως, για εκείνον είναι μοναδικό.

Όχι επειδή είναι διαφορετικό από όλα τα άλλα.

Αλλά επειδή είναι το δικό του. Και ίσως αυτό είναι κάτι που καταλαβαίνουμε καλύτερα όταν μεγαλώνουμε.

Το πραγματικό θέμα του βιβλίου μπορεί να είναι η απώλεια

Υπάρχει και κάτι ακόμη πιο σκοτεινό.

Ο «Μικρός Πρίγκιπας» είναι ένα βιβλίο γεμάτο αποχωρισμούς.

Ο πιλότος βρίσκεται μόνος στην έρημο. Ο Μικρός Πρίγκιπας έχει αφήσει πίσω του το τριαντάφυλλό του. Η αλεπού ξέρει από την αρχή ότι η σχέση τους θα οδηγήσει σε αποχωρισμό.

Και το τέλος δεν είναι ακριβώς ένα κλασικό «happy end».

Ο Μικρός Πρίγκιπας πρέπει να φύγει.

Ο πιλότος μένει πίσω.

Και ο αναγνώστης μένει με την αμφιβολία.

Ίσως γι' αυτό το βιβλίο να λειτουργεί διαφορετικά όταν το ξαναδιαβάζουμε μεγαλώνοντας. Ως παιδιά βλέπουμε έναν μικρό ταξιδιώτη που γυρίζει πίσω στον πλανήτη του.

Ως ενήλικες μπορούμε να δούμε έναν άνθρωπο που μαθαίνει να αποδέχεται ότι η αγάπη και η απώλεια μπορούν να συνυπάρχουν.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο, όμως, βρίσκεται έξω από τις σελίδες

Το χειρόγραφο του «Μικρού Πρίγκιπα» που διασώζεται σήμερα στη Morgan Library & Museum μας επιτρέπει να δούμε κάτι που δεν βλέπουμε στο τελικό βιβλίο: τον συγγραφέα να αλλάζει, να κόβει και να ξαναγράφει την ιστορία.

Ο Saint-Exupéry έγραψε πολλαπλές εκδοχές σκηνών, άλλαξε διαλόγους και αφαίρεσε ολόκληρα επεισόδια. Το σωζόμενο χειρόγραφο είναι, ουσιαστικά, ένα ίχνος της διαδικασίας μέσα από την οποία μια πολύ μεγαλύτερη αρχική ιστορία έγινε το μικρό, συμπυκνωμένο βιβλίο που γνωρίζουμε. Και αυτό είναι σχεδόν ειρωνικό.

Ένα βιβλίο που μιλά για το πώς οι μεγάλοι περιπλέκουν τα πράγματα, χρειάστηκε από τον ίδιο τον συγγραφέα να αφαιρέσει πράγματα μέχρι να μείνει μόνο το ουσιαστικό.

Ίσως τελικά αυτό να είναι και το μεγάλο μάθημα του «Μικρού Πρίγκιπα».

Όχι ότι πρέπει να ξαναγίνουμε παιδιά.

Αλλά ότι, μεγαλώνοντας, ίσως χρειάζεται να θυμόμαστε ποιο παιδί υπήρξαμε.

Και ίσως γι' αυτό, κάθε φορά που ανοίγουμε ξανά αυτό το μικρό βιβλίο, δεν διαβάζουμε ακριβώς την ίδια ιστορία.

Το βιβλίο έχει μείνει ίδιο.

Εμείς είμαστε αυτοί που αλλάξαμε.